REHBER: Yeni Basim Plaklar

Arkadaşlar selam. Biraz uzun bir yazı olacak. Okuyup okumamak size kalmış...

Öncelikle kendimi tanıtayım. Ben Ali. 20 yaşında bir kardeşinizim. Grafik tasarımcıyım. 2023'ten beri arşivle uğraşıyorum. Grafik tasarım becerilerimi ilerletip 2024 yılında reprodüksiyon işine bulaştım. 2025 yılında ise ilk defa profesyonel anlamda bir albüm çalışmasını bir firmaya teslim ettim: Müslüm Gürses'in Yıkıla Yıkıla ve Sevda Yolu albümleri. Bu albümlerin reprodüksiyonu benim elimden çıktı.

Ben bu konuyu çok uzun zamandır takip ediyorum. Forumu aktif olarak kullanmasam bile konuyu hep okurum. Şimdi ise 7. albümümün üzerine çalışıyorum ve zaman epey geçti. Bugün bu konuya yazmamın sebebi, sizin bildiğiniz adıyla İ.M.Ç., kendim "çarşı" dediğim mekân hakkında kendi gözlemlerimi paylaşmak. Yeni baskı plaklar hakkında fikir edinmek isteyenler varsa, küçük de olsa kendi bildiklerimi paylaşabileceğim bir ortam bulmak güzel. İşimi seviyorum. Ömrüm ve imkânlarım yettiği sürece bu iş için çalışmaya devam edeceğim. Umarım faydam dokunur.

Arkadaşlar, Çarşı'nın durumu oldukça vahim. Her telden insan var. Elindeki master'ın üzerine farklı albüm kaydedip orijinal bandı yakan mı dersiniz, kendi arşivindeki orijinal fotoğraf taramasını plak prodüksiyonunda kullanmak yerine yapay zeka ile yeni bir görsel üreten mi dersiniz, elindeki bandı talihsiz bir şekilde stüdyosundan çaldıran mı dersiniz... Neler neler var.

Ben bu işe girdiğim zaman gerçekten hayret ettim. Bu çarşı nasıl ayakta diye düşündüm. Ama garip bir şekilde çark işliyor. Firma sahipleri, müşterileri dinlemeden "Nasıl olsa elimde basım hakkı var, paramı kazanırım, sana ne?" diyen yapımcılar bu çarşıdan ekmek yiyor, evlerine gidiyorlar. Bizim gibi de ay sonunu zar zor denkleştirip "Ulan, şu albümü alaydık iyiydi" diyeceğimiz insanlar, üstünde bandrol olmasa fason zannedeceğimiz yeni baskı albümlerle yetinmeye çalışıyor.

Şimdi bir albüm hazırladığımızı düşünelim.

Plak içeriği dediğimiz şey, temelde kapak ve plağın kendisinden oluşuyor. Ben kendi işim gereği kapak tarafıyla ilgileniyorum. Tabii bu yazıda sese de geleceğiz ama önce biraz kendi uzmanlaşmaya çalıştığım alandan devam edeyim.

Şu anda tartıştığımız konuda bir hocamız, yeni dönem Orhan Gencebay albümü ile dönem plağını karşılaştırıp fotoğrafın netliğine dikkat çekmişti. Okurken çok mutlu olmuştum. Kendi kendime, "Ulan arkadaş ya, hâlâ dikkat eden insanlar var, süper," demiştim.

Şimdi resmi işleri bir kenara bırakalım. Basım iznini aldık ve albümü basacağız. Firma, elinde ne varsa onu değerlendirmeye başlıyor.

Firma arşivinde, görsel materyal açısından birkaç farklı kaynakla karşılaşabilirsiniz. Bunlardan ilki dia, yani pozitif veya negatif film materyalidir. Görsel materyal açısından bunu master olarak düşünebilirsiniz. İkincisi fotokart, üçüncüsü ise fotokarttan üretilen kartpostaldır.

Eğer kapağı reprodüksiyon edecek grafik tasarımcı bilinçli ise, ilk önceliği dia'ya verir. Dia yoksa fotokart, o da yoksa kartpostal tercih edilir. Bunların hiçbiri yoksa, en kötü ihtimalle eski bir kapak taranır ve temizlenir.

Şu anda piyasada gördüğünüz yeni baskı albümlerin büyük bir kısmının kapakları, eski kapakların temizlenmiş veya netleştirilmiş varyasyonlarıdır. Artık burada fotoğrafın hangi programlarla nasıl temizlendiği kısmına girmeyeceğim. Çünkü bu yazıda firmaların ve prodüksiyon sürecinin genel durumundan bahsediyoruz.

Fotoğrafı seçtik. Sırada grafik tasarım var.

Grafik tasarımcı, elindeki materyale ve kendi becerisine göre kapağı hazırlamaya başlıyor. Barkodunu alıyor ve yerleştiriyor, gerekli bilgileri düzenliyor ve çalışmayı firmaya teslim ediyor. Firma da gerekli gördüğü yerlerde revize talep edebiliyor.

İşte bu noktada kapak, dönem baskısından farklılaşmaya başlayabiliyor.

Örneğin Türkiye'de 1980'lerin başında üretilen bazı plak kapaklarında, şarkı listesinin ambalajın dışına yazılmadığı dönemler vardı. Şarkı listesi iç kapakta yer alabiliyordu. Yeni baskılarda ise liste çoğu zaman arka kapağa alınıyor. Buna barkod da ekleniyor.

Şarkı listesini arka kapağa aldığımızda iç kapak boş kalabiliyor. Bu boşluk da çoğu zaman şarkı sözleriyle dolduruluyor. Yanına sanatçının bir fotoğrafı ekleniyor. Bugün yeni baskı adı altında piyasaya çıkan albümlerin büyük bir kısmında buna benzer bir süreç işliyor.

İşte burada, reprodüksiyon ile yeni bir baskı tasarlamak arasındaki fark ortaya çıkıyor. Çünkü elimizde orijinal bir dia olsa bile, onu nasıl kullandığımız; kapağı ne kadar değiştirdiğimiz ve hangi bilgileri nereye yerleştirdiğimiz, ortaya çıkan sonucun dönem plağına ne kadar benzeyeceğini doğrudan etkiliyor.

Bizde bu bilinç maalesef yok.

Şimdi yapımcıya diyelim ki: "Dönem kapağımızı bozmayalım. Şöyle yapalım: Şarkı listesini selefonun dışına sticker olarak yapıştıralım. Barkod yine arka kapakta olsun ama iç kapağı da bozmayalım."

Yapımcı firma o sticker'ın maliyetini bile hesaplayabilir. Belki de işine gelmez. "Olmaz," der.

Sonuç olarak senin elinde 1986 model bir kapak yerine, 2026 model bir kapak olur. Evet, albüm her türlü yenilenecek. Barkod eklenecek, bazı bilgiler değişecek, baskı teknolojisi değişecek. Ama bütün bunlara rağmen dönem kapağına mümkün olduğunca yaklaşmak da mümkün.

Fakat bunun için biraz bilinç lazım.

İ.M.Ç.'de beni en çok şaşırtan şeylerden biri de bu oldu. Elinde albümün orijinal fotoğrafı veya fotokartı bulunan firmalar var. Ama bu materyali kullanmak, taramak, temizlemek ve baskıya hazırlamak yerine yapay zeka ile yeni bir görsel üretmeyi tercih edenler de var.

Şaka gibi.

Adam Discogs'tan bulduğu kaset kapağı taramasını ücretsiz bir yapay zekâ modeline veriyor, bir iki ayar ile baskıya hazırlayıp albümü basıyor. Anlaması çok güç ve açıkçası zoruma gidiyor. Bazen boşa çabalıyormuşum gibi hissettiriyor bu tarz insanlar. Ama mesele sadece benim yaptığım işin değersizleştirilmesi değil. Asıl mesele, elimizde bulunan arşivin kendisine gereken değerin verilmemesi.

Ben yapay zekaya karşı değilim. Grafik tasarımcı olarak ben de kullanıyorum. Fakat elinizde orijinal dia veya fotokart varken bunları bir kenara bırakıp internetten bulduğunuz düşük çözünürlüklü bir görseli yapay zekaya vererek yeni bir fotoğraf üretmek başka bir şeydir. Bu artık restorasyon değil, yeniden üretimdir.

Sadece bu da değil. Kendi firmasına ait, firma arşivinde bulunan orijinal bir dia taramasında, fotoğrafın uzaktan çekilmiş olmasından kaynaklanan doğal gren bulunuyor diye bu fotoğrafı yapay zekâya verip yeniden ürettirerek albüm bastıranları da gördü bu gözler.

Elinde orijinal kaynak var. Arşiv var. Fotoğraf var. Ama fotoğraftaki doğal greni sorun olarak görüp gidip yapay zekâya yeni bir fotoğraf ürettiriyorsun.

İşte benim anlamakta zorlandığım nokta bu. Bazen gerçekten, "Biz neyi korumaya çalışıyoruz?" diye düşünüyorum.

Kapak tarafında durum kabaca böyle. İşin benim uzman olduğum kısmı burası. Fakat yeni baskı plaklarda insanların en çok tartıştığı konu aslında kapak değil, ses.

Ben ses mühendisi değilim. Ancak bu süreçlerin içinde bulunduğum ve takip ettiğim için, firmaların ellerindeki kaynakların durumu ve baskıya giden süreç hakkında gördüklerimi de paylaşayım.

Şimdi kapağı bitirdik diyelim. Kenarda duruyor. Sıra plağın içindeki sese geldi.

Burada da süreç aslında kapakta olduğu gibi başlıyor: Firma önce elinde ne var, ona bakıyor. En öncelikli kaynak tabii ki analog master banttır. Ancak her albüm için kanal bantlarının peşine düşülüp yeniden mix ve mastering yapılmıyor. Zaten çoğu zaman böyle bir imkân da yok. Elde bulunan master bantlar veya başka analog kaynaklar dijitale aktarılıyor. Daha sonra gerekli düzenlemeler yapılarak baskıya gönderiliyor ve üretim süreci başlıyor.

Ben kendi müzik zevkimden örnek vereyim.

En son bir albümün baskıdan önce yeniden mix edildiğine 2023 yılında Müslüm Gürses'in Aldatılanlar albümünde şahit oldum. Albümün ses kalitesi gerçekten çok ciddi şekilde yükselmişti. Ayrıca döneminde yayımlanmamış bir şarkı da albüme ilave edilerek yeniden yayımlandı.

Peki firmanın elinde master bant yoksa ne oluyor? İşte burada işler biraz değişiyor.

Diyelim ki firmanın elinde bant yok. Hadi kanal bandını geçtim, dönem masterı da yok.

E ne yapacak?

Eğer elinde DAT varsa, ilk tercih genellikle o oluyor. DAT gerçekten müthiş bir şey değil ama bant yoksa gayet temiz sonuç verebiliyor. Ben seviyorum. [Örnek]

Mesela son dönemde aklıma gelen örneklerden biri Umay Umay. Gayet başarılı bir iş olmuş. Neden? Çünkü firma DAT'ı iyi muhafaza etmiş.

Zaten albüm 1994 yapımı. Ben 90'ların ortasındaki birçok albümde DAT formatına denk geldim. Yani benim gördüğüm kadarıyla o dönem firmalar repertuvarlarını yavaş yavaş DAT'a aktarmaya başlamış.

E peki DAT da yoksa ne olacak?

İşte işin benim en sevmediğim kısmı burası. O zaman dönem plağı (o da varsa), kaset, CD veya 45'lik kayıtları dijitale aktarılıp temizleniyor. Dinleyici olarak bunu zaten çoğunuz fark ediyorsunuz. Alim olmaya gerek yok. Ben sadece imkânlardan bahsediyorum.

Bugün yapılan bütün yapıtlar imkânlar dâhilindedir. Geri kalan özensiz, bizim beğenmediğimiz kısımlar ise işin üşengeçliği ve boşvermişliğidir.

Peki neden bu noktaya geliyoruz?

İşte burada İ.M.Ç.'nin biraz talihsiz tarafı devreye giriyor.

İ.M.Ç. konumu gereği deniz seviyesinin altında (burası izlediğim bir programdan alıntı :))). Bu yüzden yıllar içinde birçok firma arşivi rutubetten etkilenmiş. Bantların bir kısmı maalesef kullanılmaz hâle gelmiş. Bazen makara sağlam görünüyor ama bant kullanılacak durumda olmuyor. Bazen de bant tamamen kayıp.

"Abi yeni baskıyı neden master banttan yapmadınız?"

Cevap hazır:

"Bant yok."

Çarşıda kendi arşivine sahip çıkan firma sayısı maalesef çok az. Zaten firmaların birçoğu kapandı veya el değiştirdi.

Bugün hâlâ kendi dönemine ait bantlara veya arşiv materyallerine ulaşabilen firmalar arasında Elenor Plak, Kervan Plak, Güneş Plak, Bayar, Ossi, Emre & Grafson Plak, Coşkun Plak, Türküola, Barış Plak, Topkapı Plak (bazı albümleri), Mega Plak, Yaşar Kekeva Plak ve Ulus Plak gibi isimler var.

Bu saydığım firmaların arşivi, benim görebildiğim kadarıyla çok derli toplu olmasa bile bazılarında hâlâ analog bantlar duruyor.

Mesela Elenor Plak.

Elenor'un arşivinde, baba rahmetli olduktan sonra 104 tane yayımlanmamış şarkı olduğu söylenmişti. [Kaynak] Günümüzde bunun 70 küsurunun hâlâ firma arşivinde olduğu konuşuluyor.

Nasıl mı?

Kanal bantlarını çöpe atmamışlar. 🙂

1990'ların sonu ile 2000'lerin başında firmalar repertuvarlarını yavaş yavaş DAT'a geçirmiş. DAT'tan sonrası ise artık Allah kerim. Çünkü DAT da sonsuza kadar yaşayan bir format değil. Kasetin kendisi zamanla bozuluyor. Oynatıcıları çok pahalı, bakımı da ayrı dert.

Bunu niye anlattım?

Çünkü firmalar aslında yeni yeni uyanıyor. Yıl oldu 2026. Çarşı artık eski çarşı değil ama firmalar ellerinde kalan analog bantları yavaş yavaş dijital olarak arşivlemeye başladı. Hatta bazıları bu işi büyük ölçüde tamamladı. Mesela Bayar'da gördüğümüz süreç bu yönde. Yeni baskı yaparlar mı bilmiyorum ama ellerindeki bantları ve kalıpları korumaya çalıştıklarını gördüm. Dijitalde kaset kaydı olarak dağıttıkları albüm kayıtlarını master kayıtları ile yeniliyorlar.

Yani Çarşı'da hâlâ ciddi bir arşiv varlığı bulunuyor.

Mesele, bu arşivin ne kadarının korunabildiği ve ne kadarının doğru şekilde kullanılabildiği. Şimdi burada iki farklı senaryo düşünelim.

İlk senaryomuzda, ucuz bir grafik tasarımcı, hatta grafiker var :)) ve herhangi bir LP mastering yapan kişiyle yeni bir baskı albüm hazırlıyorsunuz.

Firma elinde ne varsa onu veriyor. Fotoğraf bulunuyor, kapak hazırlanıyor, eldeki ses kaynağı kullanılıyor ve albüm baskıya gidiyor.

İkinci senaryomuzda ise işine az çok hâkim bir grafik tasarımcı ve ses konusunda deneyimli bir LP mastering yapan kişi var.

Bu kez elinizdeki kaynaklar araştırılıyor. Orijinal fotoğraflara, dia'lara, fotokartlara, analog bantlara veya DAT kayıtlarına ulaşılmaya çalışılıyor. Eldeki en iyi kaynak hangisiyse, albüm onun üzerinden hazırlanıyor.

İki senaryoda da sonuçta yeni bir plak basılıyor ama ortaya çıkan ürün aynı değil. Bunu firmalara anlatamıyorum maalesef.

Bu mesajımın başında yapımcılar hakkında "Nasıl olsa elimde basım hakkı var, paramı kazanırım, sana ne?" şeklinde bahsettim. Tabii ki birçoğu böyle değil ama bu çalışma tarzında olanlar var.

E hâl böyle olunca ne oluyor? Günümüz teknolojisiyle ve elimizdeki süper kaynaklarla bile albümün kendi dönemindeki hâline yaklaşamıyoruz.

İ.M.Ç.'de şu anda basılan yeni baskı plakların büyük bir çoğunluğu, yemin ederim, merdiven altı fason firmalardan çıkmış korsan albümler gibi. Hiçbir gerçekçiliği yok. Kayıt desen kötü, kapak desen berbat. Dönem anlayışını taklit etmeye çalışan ama ne eskiye ne de yeniye benzeyen garip bir yapım ortaya çıkıyor. İki senaryoda da sonuçta yeni bir plak basılıyor ama ortaya çıkan ürün aynı değil.

Bunu biraz daha somutlaştırayım. Şimdi vereceğim örnekte firmaları veya kişileri hedef göstermiyorum. Hepinizin dikkatini seviyorum. :) Sadece son dönemlerde çıkan bazı albümlere bakacağız.

Mesela bu konuda bir hocamız, Ferdi Tayfur'un yeni çıkan Kurtuldum baskısı için oldukça olumlu şeyler yazmış. Baskının sonunda piyasaya çıkmış olmasından, albümün plak formatında yeniden ulaşılabilir hâle gelmesinden ve genel olarak ortaya çıkan üründen memnun olmuş. Buna itirazım yok. Bir albümün yıllar sonra yeniden plak formatında basılması elbette güzel bir şey. Ancak burada benim anlatmaya çalıştığım mesele biraz farklı. Kurtuldum albümü de dâhil olmak üzere, FerdiFon'dan çıkan albümlerin büyük bir çoğunluğunun ses kaynağı CD'den geliyor arkadaşlar. Yani bunlar analog master banttan yapılan baskılar değil.

Bunu özellikle söyleyeyim: Ben CD kaynağa karşı değilim.

Az önce Müslüm Gürses'in Aldatılanlar albümünden bahsettik. Orada yeniden mix yapılmış bir çalışmadan söz ettik. Umay Umay'da DAT kaynağından bahsettik. Şimdi de CD'den yapılmış başarılı bir örneğe bakalım. İbrahim Tatlıses - Kral'ın Konseri (Anılarım). Bu albümün ses kalitesi şahane. Dijital platformlarda da yayımlandı. Dinler dinlemez bunun dönem CD'sinden alınmış olabileceğini anlamıştım. Zaten sonradan da teyit ettim: Kullanılan kaynak dönem CD'si. Netlik süper. Fazla yapay hissettirmiyor. Bunun da bir sebebi var. Albüm zaten döneminde yeniden düzenlenmiş bir derleme albüm. Yani CD formatına aktarılırken ortaya çıkan sonuç, albümün kendi yapısına yabancı durmuyor.

Burada önemli olan şu: CD kullanıldı diye sonuç otomatik olarak kötü olmuyor. Peki FerdiFon albümleri neden aynı derecede iyi değil? Çünkü mesele sadece "CD kullanıldı" değil, hangi CD'nin kullanıldığı. FerdiFon'un kullandığı CD kaynakları, döneminde iyi hazırlanmış veya iyi yayımlanmış CD'ler değil. İbrahim Tatlıses örneğinde kullanılan CD, dönem Türküola albümünün CD'si. FerdiFon albümlerinde ise, yanılmıyorsam, firmanın kendi bünyesinde 1998 yılında çıkardığı ilk CD versiyonları kullanılıyor plaklarda. Bu CD'lerde sorunlar var. Devirleri ağır. Bazı albümlerde şarkı listeleri yanlış. Kayıtların netliği maalesef iyi değil. Yani elinizde CD var diye "Tamam, kaynak bulundu" diyemiyorsunuz. Bir albümün farklı dönemlerde birden fazla CD baskısı olabilir ve bunların hepsi aynı kalitede olmayabilir. Biri doğrudan iyi bir dijital aktarım olabilir, diğeri ise daha önce başka bir kaynaktan hazırlanmış, sorunlu bir kopya olabilir. İşte burada yine aynı noktaya geliyoruz: Elinizde hangi kaynak var? Bu kaynak gerçekten mevcut en iyi kaynak mı? Yoksa sadece arşivde ilk bulduğunuz CD olduğu için mi onu kullanıyorsunuz?

Hadi Kurtuldum böyle oldu, eyvallah. Yaktı Beni... Yemin ederim son zamanların en içler acısı baskılarından biri. Kapak desen, reprodüksiyon değil. Sadece var olan plak fotoğrafları (bakın, kapak taraması demiyorum, kapağın fotoğrafı diyorum) alıp olduğu gibi kullanmak. Dönem CD'sini de olduğu gibi baskıya göndermek. Elinizde kaynak var, ama o kaynağın üzerinde doğru düzgün bir çalışma yok. Albümün yeniden basılması elbette güzel ama bu, ortaya çıkan her işin iyi olduğu anlamına gelmiyor. Bir albümü yeni bir taşıyıcıya aktarmak başka bir şey, o albümün hakkını vererek yeniden hazırlamak başka bir şey.

Artık bitireyim. Arkadaşlar, bugün bizim yanımızda kötü baskılara tepki gösteren insanlar bile aynı baskıdan ikişer, bilemedin üçer tane alıyor. Alan insana lafım yok. İnsan istediğini alır. Ama artık bu işe tepki koymamız lazım. Bu çark böyle işlemez. Firmalar iflas etmiş veya etmemiş, açıkçası benim işime gelmez. Kötü bir baskı hem müşteri olarak hem de bir grafik tasarımcı olarak benim işime gelmiyor. Örnek verecek olursam, "Baba" diye hitap ettiğim sanatçının, Müslüm Gürses'in, albümlerinin bu kadar elden ayaktan düşmesi de biraz insanın gücüne gidiyor, yalan yok. Sizi "alın" veya "almayın" diye yönlendiremem. Ama en azından tepkinizi belli edin. Bir yorum bile okey. Çünkü siz tepki göstermedikçe, kötü iş de satmaya devam ediyor. Kötü iş satmaya devam ettikçe de bu çark böyle dönüyor.

Bir albümün künyesinde "Grafik: F. Ali Fidan" ibaresini görürseniz, bilin ki buradayım. Etiket atabilirsiniz. Ya da İMÇ işi bir albüm hakkında tartışmak isterseniz, yine buradayım. İMÇ dışındaki büyük firmalar hakkında pek fikrim olduğu söylenemez. 🙂 Kendi işlerimden de pek bahsetmedim ama olsun.

Hepiniz sağlıcakla kalın. Tutkunuzu seviyorum. Hepimiz aynı yolun yolcusuyuz.

Buraya kadar okuduysanız... İyi forumlar...