Otomatik vites dururken N konumu

Konu yine karman çorman olmuş. Dilim döndüğünce anlatmaya çalışacağım umarım açıkları kapatır.

Tam otomatik araçlarda motor ile şanzıman arasında mekaniksel bir bağlantı yoktur, bunu bilmeyen kalmadı herhalde. Bütün kavrama olayı şanzıman yağında bitiyor.
Konvertörün mekanizmasını birbirine bakan iki tane vantilatör gibi düşünebilirsiniz. Bu vantilatörlerden birisini fişe takarsanız, onun oluşturduğu rüzgardan ötürü öbürü de dönmeye başlayacaktır. Peki rüzgarın etkisiyle dönen tarafı (yani tekerlek tarafını) elimizle tutarsak(yani frene basıp aracı durdurursak), fişe takılı ve sürekli dönen (yani motor tarafı) tarafa ne olur?
Hiç bir şey olmaz. Dönmeye devam eder.



Siz aracı durur halde vitese alır ve frene basarsanız, tekerlek tarafı durur, dönemez. Ama motor tarafı dönmeye devam eder. Bu sistem kapalı bir kutu içerisinde olduğundan motor tarafındaki pervane, tekerlek tarafını, aralarındaki boşlukta bulunan hidrolik yağı sirküle ettirerek sürekli döndürmeye çalışır. Aracın viteste dururken motora yük binmesinin (aslında titreme olmaması gerek. Hissedilir şekilde titreme olan araçların şanzıman takozlarında problem vardır büyük ihtimalle, doğrusu motora yük binmesidir) sebebi budur.
Motor, şanzımana bağlı olan pervaneyi döndürmeye çalışıyor ama başaramıyor. Şanzımana bağlı pervane siz frene bastığınız için dönemeyeceğinden, hidrolik yağın akışına karşı bir direnç oluşturuyor. Motor pervanesinin yağı çevirmesi zorlaşıyor bu da motora yük bindiriyor.

İşin kritik noktası şurası. Bu yük binme sırasında aşınma gerçekleşmiyor. Çünkü arada fiziksel bir temas yok. Bütün olay bir kutunun içerisine doldurulmuş yağ üzerinden gerçekleşiyor. Yağ ise aşınacak bir şey olmadığından (sıcaklık ve kullanıma bağlı eskimesi istisnadır) bu kısımda bir sıkıntı yok.
Aynı şekilde şanzımanın içinde de aşınacak bir şey yok. Aşınma yani sürtünme, hareket eden iki cisim arasında olur. Zımpara kağıdını herhangi bir yüzeye sadece dikey olarak bastırdığınızda zımparalamış oluyor musunuz? Hayır çünkü aşınma olabilmesi için sürtünme gereklidir. Hareket yoksa kinetik sürtünme de yoktur. Dolayısıyla aşınma da olmaz.

Şimdi boşa alma konusuna bakalım.
Tam otomatik şanzımanların içinde bir sürü dişli bulunur. Bu dişlileri devreye alıp tekrar devreden çıkarmak için (yani vitese almak, vites yükseltmek, küçültmek ve boşa almak) birbirlerinden ayrılması veya birleşmesi gerekir doğal olarak. Bu işlem aynı manuel şanzımanlardaki gibi ufak debriyaj balatalarıyla yapılır. Aşağıda resimlerini görebilirsiniz. En basit şanzımanda bile, her bir vites için bunlardan onlarca vardır.




Aracınızın vitese girip çıkmasını- vites yükseltip küçültmesini, yani dişlilerin hareketini kontrol eden şeyler bu debriyaj işlevi gören ufak halkalardır. Bunlar doğal olarak zamanla aşınır. Peki bunların aşınması nasıl olur? Hareket ettikleri zaman. Ne zaman hareket ederler? Vites değişimi yapıldığı zaman.
Yani tam otomatik bir araç sabit viteste iken eskiyen tek şey içindeki yağdır. Vites değişim işlemleri sırasında ek olarak bu kavrama diskleri de aşınır.
Bu disklerin ömrünün manuel viteslerin baskı balatalarından daha fazla olduğu aşikar, çünkü tam otomatik araçlar yüksek km'lere sorunsuz gelebiliyorlar. Ama her duruşunuzda, her yokuş aşağı yolda, vites kolunu kurcaladığınızda bu diskleri aşındırmış oluyorsunuz. Takdir edersiniz ki sökülüp değiştirilmesi başlı başına bir masraf ve sıkıntı, çok karmaşık bir yapıları var.

Bu şanzımanlar tamamen yağ üzerine kurulu olduğu için yağları zamanla eskir. Kullanıma bağlı olarak (şehir içi -şehir dışı- arazi) 6-8 sene veya 60-80 bin km'de bir uygun yağ ile değişmesi önerilir.
Bu yağ ömürlük değildir. Üreticilerin burada bir kelime oyunu var. Şanzıman yağı ömürlüktür diyorlar. Peki anladık ama bu ömür neyin ömrü? Şanzımanın ömrü. Peki şanzıman, içindeki eski yağ yüzünden bozulursa?



Ekleme: Bu anlattıklarım DSG gibi kavramalı otomatik şanzımanlar için geçerli değildir.
Yeni araçlarda frene sert basınca boşa alması emisyonu ve yakıt tüketimini düşürmek, konforu artırmak içindir. Testleri geçmek için yazılımda bile hile yapılan bir piyasada, şanzımana böyle bir özellik eklenmesi gayet normal bir durum.
Nitekim bu da uzun vadede şanzımanı yıpratan bir şeydir. En iyi bildiğim örnek: Eski kasa Volvo'larda bu durum vardı. Eski kasa S60 ve S40 aynı otomatik şanzımanı kullanıyor. Ama fark olarak S60'daki durup frene sert basarsanız hemen boşa alıyor. S40'da ise böyle bir şey yok, sürekli viteste. Sonuç olarak ne mi oldu? S40'ların şanzımanları hala sorunsuz yürürken, S60'ların ki 200 bin km'yi göremeden arıza çıkarmaya başladı.
Bunun etkileri hemen anlaşılmaz ama uzun vadede mutlaka çeşitli sıkıntılar baş gösterecektir.

Ayrıca tam otomatiklerde N'nin asıl kullanma amacı R ve D arasında geçiş için boşluk oluşturmak, aracı çalıştırmak ve beklemek (otomatikte boş vites olmasa nasıl çalıştıracaksınız? Motor çalıştığı her daim frene basmanız gerektiğini düşünsenize) ve acil durumlarda, mesela aracı çekiciye yükleme, gaz pedalının takılı kalması veya şanzımanın arıza yapması gibi hallerde kullanmak içindir.

Son olarak trafikte aracı boşa almak için benim düşüncem bir dakikadan fazla yapılan beklemelerdir. Bir dakika altında boşa almaya değmez.

Tam tersine, eğer aracınız tam otomatik ise o şanzımanda asıl aşınma vitese girip-çıkarken olur. Yani N>D ve D>N yaptıkça. Dolayısıyla her ışıkta boşa alarak daha çok eskitiyorsunuz şanzımanı.
Tork konvertörlü şanzımanlarda aracı frenle tuttuğunuzda şanzımana yük binmez. Bütün işi tork konvertörü görür. O sistem de yağ ile çalıştığından aşınma olmaz. Olabilecek tek şey yağın eskimesidir. Bu yüzden 5-6 sene veya 60-80 bin km'de bir yağın değişmesi şiddetle önerilir.

Forumda belli aralıklarla açılan sabit konulardandır. Cevabı ise basit, 4 ileri zamanlarından kalma eski otomatik şanzımanlı aracınız yoksa frene basınca 3-5 sn içinde kendi otomatik olarak boşa geçiyor. Bir sonraki otomatik şanzıman ve ışıklarda boşa alma konusunda görüşmek üzere

Ben de bir süre (yakıt tasarrufu amaçlı) ışıklarda "n" ye alıyordum ama ışık yeşile dönünce birkaç kez "d" ye almayı unuttuğum oldu. Birinde hafif rampada geri kaçınca bir daha almadım. Varsın çok yaksın, bu araç otomatik değil mi? Zırt bırt vitesle oynayacaksam otomatik olmasının cazibesi nerede?