X Window Grafik Arabirimi
Açik sistemlerin kullaniciya sundugu en büyük özelliklerinden biri olan X Window, Linux'un dogdugu andan itibaren destek görmeye basladi ve Internet üzerinde bedava dagitilmasiyla Linux dagitimi altinda bir standart olarak kendine yer edindi. Daha önce bir UNIX sistem üzerinde X Window kullandiysaniz bu bölümü kavramak gayet kolay olacaktir.
X Window'un Linux altindaki son sürümü Nisan 1994'te çikan X11R6'dir. Aradan uzunca bir süre geçmesine ragmen bu sürümde kayda deger bir degisiklik olmadi. Bunun yaninda X Window'da kullanilan pencere yöneticisi (window manager) çesidi neredeyse 20'ye yaklasti. Pencere denetleyicilerin herbirinin farkli zevkten kullanicilar için farkli özellikleri vardir. Bunlar, X Window'a açilan ve uygulama programlari ile kullanici arasindaki bilgi alis-verisini saglayan arabirimdir.
X Window (veya kisaca X) istemci-sunucu modeline göre çalisir. Ana makina üzerinde çalisan X sunucusu, grafik donanimi üzerindeki tüm giris-çikis yetkilere sahiptir. Bir X istemcisi, sunucuya baglanarak istedigi islemleri sunucuya yaptirir. Istemcinin görevi emir vermek, sunucunun ise verilen emri uygulamaktir.
Aslinda bilinmesi gereken en önemli kavram, X'in ag tabanli bir yapiya sahip olmasidir. Bir istemci ve sunucunun oldugu her yerde agdan da söz edebiliriz. X, ister konsol üzerinde (yerel makinada) isterse ag üzerinde (uzak makinada) çalisabilir. Baska bir makina üzerindeymis gibi o makinanin X Window uygulama ve kaynaklarindan yararlanabilirsiniz.
Yukarida kisaca bahsedilen pencere yöneticisi, ekrandaki pencerelerin denetiminde söz sahibi olan tek programdir. Her pencerenin nasil görünecegini, ne kadar büyük oldugunu bilir; kullanici tarafindan verilen küçültme, pencere kapatma gibi komutlari isler.
X Window Kurulumu ve Konfigürasyonu
X Window'un 386 ve yukari tabanli makinalar için gelistirdigi sisteme Xfree86 adi verilir. Linux da Xfree86'yi Slackware dagitimina ekleyerek kullanicilarin hizmetine sunmustur. Xfree86 sürüm 3.1'in destekledigi kartlara ait çipsetler kitabin basinda verilmistir. Bu çipsetler, PCI ve VLB dahil, her tür veri yoluna sahip anakartlar üzerinde sorunsuz çalisir.
Linux ile uyumlu çalisabilen yeralan çipsetlerin hepsi 256 renk (8 bit) desteklerler. Eger kart üzerinde yeteri kadar RAM var ise (en az 2MB), ekraninizi 65536 (16 bit) ya da daha fazla renk gösterecek sekilde açma imkaniniz olur. Özellikle S3 kartlari Linux Xfree86 altinda sorun çikartmadan 65536 rengi kolayca gösterebilirler.
X Window üzerinde rahatça çalisabilmek için en az 486 tabanli bir bilgisayara ihtiyaciniz var. Bana sorarsaniz rahat bir çalisma için 16 MB RAM ve Pentium 100 bilgisayar isinizi görecektir. Renk sorunu yasamamak için ise 2MB görüntü hafizasi olan bir grafik karti kullanin. X Window, sistemi fazlaca yüklediginden takas alani için fazla söz söylemeye gerek yok sanirim. Unutmayin ki, hizli bir X istiyorsaniz paranizi hafiza için ayirin.
Xfree86, Slackware tarafindan dagitilan paketlerin X bölümünde yeraliyor. Herhangi bir nedenden dolayi sistemde X yoksa 'pkgtool' yardimiyla sisteminize kurun. Gerekli kütüphaneleri eklemeyi unutmayin.
X Konfigürasyonu
X Window kurulumu basit olmasina ragmen konfigürasyonu biraz basinizi agritabilir. Slackware 2.2 dagitimi ile gelen konfigürasyon programlari, kullanicinin hata yapmasini affetmiyordu. Yanlislikla basilan bir tus yüzünden kullanici bastan baslamak zorunda kalabiliyordu. Slackware 3.3 altinda, grafik arabirimini kullanan XF86Setup programi ile bir fare yardimiyla rahatlikla ve kisa sürede X konfigürasyonu tamamlanabiliyor. Ücretli sürümlerden bir tanesi elinizin altinda ise isler daha da kolaylasiyor, neredeyse donanim hakkinda hiç bir sey bilmeden X kurulabiliyor.
Konfigürasyon islemlerinden önce hazirlik asamasinda XF86Config(1) ve Xfree86(1) kilavuz sayfalarini okuyun. Bu dosyalarda X Window için olusturulacak olan /etc/XF86Config dosyasinin hakkinda detayli bilgi vardir. XF86Config dosyasi X açilirken okunur ve fare, ekran çözünürlügü, renk sayisi gibi özellikler belirlenir. Ekraninizin kalitesine göre açmak istediginiz çözünürlük hakkinda bir miktar fikir sahibi olmalisiniz. Bazi eski ekranlar 1024x768 çözünürlügü desteklemezler, bu yüzden 800x600 gibi düsük bir çözünürlük ile ise baslayin. Daha ayrintili bilgi için XFree86-HOWTO dokümanlarina göz atabilirsiniz.
Linux'un Slackware 3.3 sürümü, kullaniciya X konfigürasyonu için iki program sunar. Birincisi, yukarida da belirtilen ve zayif bir arabirimi olan xf86config, digeri de XF86Setup. Ikincisini kullanmaniz, her bakimdan avantaj olarak göze çarpiyor. Program, bazi ayarlamalari kullaniciya birakmadan (örnegin çipsetin seçimi) kendisi hallediyor. Burada yeralan sorulari dogru bir sekilde cevapladiktan sonra X açmaya hazirsiniz demektir.
Asagida XF86Config dosya formati hakkinda biraz bilgi verilmistir. X Window'u kurduktan sonra kendi zevkiniz dogrultusunda bu dosya üzerinde degisiklik yapabilirsiniz.
Dosya, pekçok bölümden (section) olusur ve her bölüm, Section "bölüm-ismi" ve Endsection kelimeleri arasinda yeralir. Ekran yazitiplerinin ve kullanilacak renklerin patikasini belirleyen bölüm dosya altinda su sekilde görünecektir :
Section "Files"
RgbPath "/usr/X11R6/lib/X11/rgb"
FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/misc"
FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/75dpi"
EndSection
Istedigimiz kadar yazitipi girisi yapabiliriz. Üç tanim satirinin arasina, örnegin X altinda kullanacagimiz Türkçe yazitiplerini yerlestirelim. Bu yazitiplerini daha önce kurmus ve gerekli konfigürasyon islemlerini yapmis olmaniz gereklidir. X için Türkçe yazitiplerini ftp://ftp.linux.org.tr/pub/turkceLinux Kullanicilari Grubu adresinde bulabilirsiniz. Adreste yazitiplerinin nasil kurulacagina iliskin gerekli dokümanlar da bulunmaktadir.
Section "Files"
RgbPath "/usr/X11R6/lib/X11/rgb"
FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/misc"
FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/75dpi"
FontPath "/usr/X11R6/lib/X11/fonts/turkce/75dpi"
EndSection
Klavye ve farenin tanimlandigi bölümler, ``Keyboard'' ve ``Pointer'' adi altindadir. Açiklama satirlarinin basinda ``#'' karakteri yeralir. Örnek dosyanin yeraldigi makinada farenin kullandigi protokol, ``MouseSystems'' olup hemen her standart fare için bu protokol önerilir. Diger protokoller arasinda Busmouse, Logitech, Microsoft, MMSeries, Mouseman, PS2, MMHitTab vardir. X açildigi zaman hersey yolunda gitmesine ragmen farenin ikonu hareket etmiyor veya ekranda deli gibi oradan buraya kosusturuyorsa farenin kullandigi protokolü degistirin. Bazi farelerin altindaki küçük anahtarin bulundugu konumu degistirmeniz de ise yarayabilir.
Section "Keyboard"
Protocol "Standard"
Autorepeat 500 5
ServerNumLock
EndSection

Section "Pointer"
Protocol "MouseSystems"
Device "/dev/mouse"
Emulate3buttons # iki tuslu microsoft farede 3. tusun,
# iki tusla basilmasini saglamak icin...
ChordMiddle # 3 tuslu Logitech fareler icin
EndSection
Farenin kullandigi seri port /dev/mouse 'dur. Bu dosya, genellikle uygun olan bir seri arabirime (örnegin /dev/ttyS0, /dev/ttyS1, /dev/psaux ya da /dev/cua0 gibi) baglidir.
XF86Config dosyasinin en önemli bölümü monitörle ilgili bilgilerin yeraldigi kisimdir. Bu bölümde monitörün yatay (Horizontal Sync) ,düsey frekanslari (VertRefresh) ve frekans araliklariyla sürücü saat frekansi (dot-clock frequency) belirtilir. Kullandiginiz monitörle ilgi konfigürasyon sirasinda girilen bilgiler bu bölümde yeralir.
Section "Monitor"
Identifier "CTX 5468 NI"

HorizSync 30-38, 47-50
VertRefresh 50-90

# Modes : Name Dotclock horiz vert

Modeline "640x480" 25 640 664 760 800 480 491 ...
...

EndSection
``Identifier'', kullanilan monitörün tipini verir. X bunu kullanmaz, istediginiz herhangi bir kelimeyi yazabilirsiniz. HorizSync, monitörün yatay frekansini kHz cinsinden belirtir. VertRefresh ise monitörün tazeleme frekansi olup Hz cinsindendir. Her iki deger, frekans araligi veya tek sayi olarak verilebilir.
``Modeline'' kelimesi ile baslayan satirda belirli bir çözünürlük için gerekli ``Dotclock'' (sürücü saat frekansi) ile yatay ve düsey tarama frekanslari MHZ cinsinden yazilidir. Bu tanimlar ile ilgili daha genis bilgiyi /usr/X11/lib/X11/doc dizini içinde bulabilirsiniz. Yukarida yeralan bilgileri kendiniz için kullanmamaniz, monitörünüzün sagligi açisindan tavsiye edilir.
Monitör bilgilerinin yeraldigi bölümden sonra ekran ve alt bölümü olan görüntü bölümü gelir.
Section "Screen"
...
Depth 8
Modes "1024x768" "800x600"
ViewPort 0 0
Virtual 1024 768
EndSubsection
EndSection
Driver kisminda kullanilacak olan X sunucusunun tipi (SVGA, hizlandirilmis, vb.) girilir. S3, Weitek, ATI gibi hizlandirilmis bir görüntü karti kullaniliyorsa ``Accel'', normal (generic) bir kart ve kaliteli bir monitör varsa ``SVGA'' ve siyah beyaz VGA bir monitörle birlikte tek renk (monochrome) destekleyen kart kullaniliyorsa ``VGA2'' yazilidir.
``Indentifier'' ve ``Monitor'' bölümlerinde yazilanlar gözardi edilebilir.
``Display'' alt bölümünde, görüntü özellikleri yeralir. ``Depth'' kelimesinin karsisinda yeralan rakam, piksel basina kaç bitin, baska bir deyisle kaç rengin kullanilacagini belirtir. Monitörün belirli bir çözünürlükte kaç renk birden gösterebilecegini bulmak için bu sayiyi 2'nin kuvveti olarak yazin ve hesaplayin. Günümüz XFree86 sunuculari genellikle 256 (8 bit), 65536 (16 bit) ve 16.7 milyon (24 bit) renge kadar çikabilirler.
``Modes'' karsisinda yeralan ekran çözünürlük listesi, Linux'un X altinda çalisirken görüntüleyebilecegi çözünürlükleri belirtir. X altinda burada yazili çözünürlükler arasinda geçis yapabilmek için Control-Alt-Nümerik + veya Control-Alt-Nümerik - tuslarini kullanabilirsiniz. ``Modes'' ile baslayan satirdaki ilk çözünürlük, X Window açildigi zaman kullanilacak olan çözünürlüktür (yukaridaki örnekte 1024x768).
``Virtual'' taniminin karsisinda yeralan x ve y sayilari sirayla ekranin genisligini ve yüksekligini belirtir. X açildiktan sonra ekran genisligi yetmedigi durumlarda kullanilabilir. Bu iki sayiyi, görüntü karti hafizasi yetene kadar artirin. Örnek olarak 1024x768 ekran çözünürlügünde 1152 ve 900 sayilarini yerlestirin. X Window açildigi zaman fare ile ekranin sag alt kösesine gidin. Ekranin kaydigini göreceksiniz. Gerçek ekran boyutunu ``Virtual'' parametreleri belirler.
``Virtual'' girdilerinin ardindan verilen ``ViewPort'' parametresi de ekranin sol üst kösesinin hangi koordinatlara tekabül edecegini tanimlar. Yukaridaki örnekte sözkonusu noktayi (0, 0) olarak belirttik.
X Window Komutlari
Konfigürasyon islemini bitirdigimize göre sirada X Window'u denemek var. Asagidaki komutu yazmadan önce PATH degiskeninin içinde /usr/X11/bin oldugundan emin olun.
$ startx
Ekranda X sunucunun dosyadan okudugu satirlar ile ilgili bilgileri sirayla göreceksiniz. Ardindan ekran kararacak ve X açilacaktir. Ilk hevesinizi aldiktan sonra Control-Alt-Backspace (Delete degil! :) tuslarina basin ve X sunucusunu öldürerek basladiginiz vt100 terminaline geri dönün.
Diyelim ki ekran karardi ama X açilmadi. Konfigürasyonda hatalar olabilir. Ekranda çikan hata mesajlarini kaydedip incelemeniz gerekir. Çok yapilan konfigürasyon hatalarinin basinda çipsetin ve ekran karti bilgilerinin yanlis girilmesi, ``Virtual'' parametrelerinin hatali olmasi ve görüntü karti hafizasinin ekrani açmaya yetmemesi vardir. Bu sefer hata mesajlarini ayiklayip bir dosyanin içine atarak sunucuyu tekrar çalistirin. Sonra da dosyayi inceleyip sorunun nerede oldugunu bulabilirsiniz.
$ startx > /tmp/hatalar 2>&1
Ekrana çikmasi gereken tüm satirlar /tmp/hatalar dosyasina yönlendirilecektir. Çipseti dogru olarak seçmek için SuperProbe programini kullanabilirsiniz. Bu komutu kullandiktan sonra ekrandaki çiktidan aldiginiz bilgileri konfigürasyon sirasinda programa girin.
X sunucuyu baslatmaya yarayan startx komutu, ev dizini içindeki .xinitrc dosyasini arar. Bulamazsa sistemde /usr/X11/lib/X11/xinit/ dizini içinde yeralan xinitrc dosyasini okur. Bu dosyanin içine X açildigi zaman baslayacak olan programlari koyabilir, ekranin renk düzenlemesini yapabilirsiniz. Örnek bir .xinitrc dosyasi asagidaki gibidir :
#!/bin/bash
#
#start xterms
#
xterm -geometry 80x25+10+10 -bg black -fg white &
xterm -geometry 80x25 -bg darkgray -fg white &

xclock &
xload &
xbiff &
xsetroot -solid darkblue &

# startx wm
exec fvwm
#
.xinitrc dosyasi gayet kolay ve anlasilir bir dile sahiptir. Sadece hangi X programlarini çalistirmak istediginizi buraya yazin ve arkaplanda birakin (bunu unutursaniz X'ten çikincaya kadar sadece ilk program çalisir). Ilk iki satirda xterm çalistiriliyor. Hemen hemen tüm X programlarinin ortak özelligi, kullanicinin bu programlari ekranda hangi koordinatlara yerlestirileceklerini belirleyebilmesidir. Ilk xterm programi 80x25 karakter boyutlarinda olup sol üst köseden itibaren 10 piksel sola, 10 piksel saga yerlestirilecektir. Xterm'ün arkaplan ve yazitipi rengi sirayla -bg ve -fg parametreleriyle belirtilir. Renkler ingilizce isimleriyle verilir. Bunlar hakkinda daha fazla bilgi için /usr/X11/lib/X11 dizini altindaki rgb.txt dosyasina göz gezdirin.
Ardindan sirasiyla xclock (X altinda çalisan saat programi), xload (sisteme ne kadar yük bindigini gösterir) ve xbiff (e-posta gelince haber verir) çalistiriliyor. Aslinda bos vaktinizde bakmanizi bekleyen, X Window ile birlikte gelen onlarca uygulama programi vardir. Bunlari da arkaplanda çalistirin.
Sondan bir önceki komut olan xsetroot, bazi hos özellikleri olan bir programdir. Bu satirdaki görevi, X Window arkaplan rengini koyu mavi yapmaktir. Unutmayin, .xinitrc dosyasinin içine X açilirken baslatmak istediginiz her programi koyabilirsiniz.
Dananin kuyrugunun koptugu son satirda ise X sunucusu, pencere yöneticisini çalistiriyor. Daha önce de belirtildigi gibi wm, kullanici ile X arasindaki idareyi sagliyor. Eger yeterli RAM'iniz varsa ve hizli bir bilgisayara sahipseniz http://www.plig.org/xwinmanbu sayfadaki AfterStep ve Enlightenment pencere denetleyicilerini deneyebilirsiniz.

+1

digi, bunların kaynağı sen değilsen kaynak belirtir misin? Sensen zaten sorun yok.

belgeler.org

+1

yahu bu konun diğer sayfalarında neler yazıyor bilen varmı acaba , bende link hatası veriyorda merak ettim :)

bu konu infinte loop'a girmis. forumun bir bug'i muhtemelen. birisi silse iyi olucak.